အိုမင်းခြင်းကြောင့် မေ့လျော့လာတာလားနှင့် မေ့လျော့ခြင်းအကြောင်း တစေ့တစောင်း

       အသက်ကြီးလာရင် မေ့လွယ်တာက သဘာဝလို့ လူအများက ယုံကြည်ကြပါ တယ်။    ဒါပေမဲ့   မေ့လျော့မှုအားလုံးက  အိုမင်းခြင်းကြောင့်မဟုတ်ပါဘူး။ Demen-tia  ဆိုတာက မှတ်ဉာဏ်၊စဉ်းစားနိုင်စွမ်း၊ ဆုံးဖြတ်ချက်ချနိုင်စွမ်း၊ နေ့စဉ်ဘဝ လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်း စတာတွေ   တဖြည်း ဖြည်းဆုံးရှုံးလာတဲ့       ဦးနှောက်ရောဂါအစုအဝေးကြီးဖြစ်ပါတယ်။

ယနေ့ကမ္ဘာတစ်ဝန်းမှာ    Dementia ကို အသက်ကြီးလာခြင်းနဲ့အတူ  မဖြစ် မနေလက်ခံရမယ့်    ရောဂါအခြေအနေ တစ်ခုမဟုတ်ဘဲ  တားဆီး၊ နှောင့်နှေးနိုင် တဲ့ရောဂါတစ်ခုအဖြစ်  လက်ခံလာကြပြီဖြစ်ပါတယ်။ Dementia ဆိုတာ ဦးနှောက် ရဲ့   အလုပ်လုပ်နိုင်စွမ်းတွေ  တဖြည်းဖြည်း ပျက်စီးသွားတဲ့အတွက် နေ့စဉ်ဘဝကို ကိုယ်တိုင်မစီမံနိုင်တော့တဲ့ အခြေအနေ ဖြစ်လာခြင်းကိုဆိုလိုပါတယ်။

အရေးကြီးတာက Dementia ဆိုတာ ရောဂါတစ်မျိုးတည်းမဟုတ်ဘဲ  ရောဂါအမျိုးအစား   အများအပြားစုစည်းထား တဲ့အမည်ဖြစ်ပါတယ်။

အယ်လ်ဇိုင်းမားရောဂါက Dementia အားလုံးရဲ့ ၆၀–၇၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ဖွဲ့စည်း ထားတဲ့အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး  မှတ်ဉာဏ် ပျောက်ဆုံးမှုနဲ့ ရောဂါစတင်တတ်ပါတယ်။  Vascular Dementia သွေးကြောပိတ်ခြင်း၊ လေဖြတ်ခြင်း နောက်ဆက်တွဲအဖြစ်ဖြစ်ပွားပြီး  သွေးတိုး၊  ဆီးချိုရှိသူတွေမှာ ပိုမိုတွေ့ရတတ်ပါတယ်။

Lewy body dementia   မမြင်ရတဲ့  အရာများမြင်ခြင်း၊  အိပ်မပျော်ခြင်း စတာ တွေပါဝင်တတ်ပါတယ်။ Frontotemporal dementia အပြုအမူပြောင်းလဲမှု၊ စကား ပြောခက်ခဲမှုများ  ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါတယ်။   Dementia   ဖြစ်စေတဲ့အကြောင်းရင်းတွေက  တစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘဲ    အကြမ်း အားဖြင့်    ဦးနှောက်အတွင်း   ပြောင်းလဲမှု အများအပြားဖြစ်ခြင်း၊   ဦးနှောက်ဆဲလ် များ ပျက်စီးသေဆုံးခြင်း စတာတွေကြောင့် ဖြစ်ပွားရခြင်းဖြစ်ပါတယ်။     နာတာရှည်ရောဂါများဖြစ်တဲ့ သွေးတိုး၊  ဆီးချို၊ ကိုလက်စထရောမြင့်ခြင်း စတာတွေရှိတဲ့သူတွေမှာ ပိုမိုဖြစ်ပွားနိုင်ပါတယ်။ မျိုးရိုးဗီဇအရ   တချို့အမျိုးအစားတွေက မျိုးရိုးလိုက်နိုင်တာမျိုးလည်း   ရှိတတ်ပါတယ်။ လူမှုပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အချက်များအနေနဲ့ လူမှုပေါင်းသင်းဆက်ဆံရေး  မရှိတာတွေ၊  အာဟာရချို့တဲ့တာတွေမှာလည်း တွေ့ရတတ်ပါတယ်။

လက္ခဏာများ

လက္ခဏာများကို   စောစီးစွာသိရှိနိုင်ဖို့  အရေးကြီးပါတယ်။       Dementia ရဲ့ လက္ခဏာတွေက ရုတ်တရက် မထင်ရှားဘဲ တဖြည်းဖြည်းတိုးလာတတ်ပါတယ်။ မကြာခဏမေ့လျော့ခြင်း၊ ပြောစရာစကား ရှာမရခြင်း၊ အချိန်၊ နေရာမသိတော့ခြင်း၊ လူမှုဆက်ဆံရေးမှ    ရှောင်ရှားလာခြင်း၊ စိတ်လှုပ်ရှားလွယ်၊ ဒေါသထွက်လွယ်ခြင်း စတဲ့လက္ခဏာတွေကို အိုလို့ဖြစ်လာတာ ဆိုပြီး ပေါ့ဆမထားသင့်ပါဘူး။

ရောဂါစစ်ဆေးခြင်း

နိုင်ငံတကာတွင် Dementia ကို စစ်ဆေး ရာမှာ  အောက်ပါနည်းလမ်းများကို ပေါင်း စပ်အသုံးပြုကြပါတယ်။Cognitive assessment tests (MMSE, MoCA)  သွေးစစ်ဆေးမှုများ၊  CT /  MRI ဦးနှောက်ပုံရိပ်များ၊     စိတ်ကျန်းမာရေး အကဲဖြတ်မှုများကို  ပြုလုပ်ကြပါတယ်။ စောစီးစွာစစ်ဆေးနိုင်လေ၊ ရောဂါတိုးနှုန်း နှောင့်နှေးနိုင်လေ၊    မိသားစုပြင်ဆင်နိုင် လေဖြစ်ပါတယ်။

ကုသမှု

 ပျောက်ကင်းအောင် ကုသပေးနိုင်ခြင်း မရှိပေမယ့်  ရောဂါကို ပိုမိုဆိုးရွားမှုမရှိ အောင်ထိန်းချုပ်နိုင်ပါတယ်။   ယနေ့အထိ Dementia ကို  အပြီးပျောက်ကင်းအောင်  ကုသနိုင်တဲ့ဆေးမရှိသေးပေမယ့် ရောဂါတိုးတက်မှုနှုန်း  နှောင့်နှေးစေခြင်း၊ လက္ခဏာများသက်သာစေခြင်း၊ လူနာရဲ့ဘဝ အရည်အသွေးထိန်းသိမ်းပေးခြင်း စတာတွေကို    ကုသခြင်းနဲ့သိသာစေနိုင် ပါတယ်။

ဆေးဝါးကုသမှု

ဆေးဝါးတွေအနေနဲ့  Cholinesterase inhibitors၊ NMDA receptor antagonists စတာတွေကို    ဆရာဝန်ညွှန်ကြားချက်နဲ့ အညီ မှီဝဲရမှာဖြစ်ပါတယ်။ Non-phar-macological management ဆေးဝါးမပါ ကုထုံးတွေအနေနဲ့   မှတ်ဉာဏ်လေ့ကျင့် ခန်းများပြုလုပ်ခြင်း၊  လူမှုပေါင်းသင်း ဆက်ဆံရေးတက်ကြွအောင် ပြုလုပ်ပေး ခြင်း စတာတွေကိုလည်း  ပြုလုပ်ပေးနိုင် ပါတယ်။

နိုင်ငံတကာကုသမှုစနစ်များ

            ဂျပန်နိုင်ငံက  အသက်ကြီးသူတွေ အတွက် community-based  dementia care  လူထုအခြေပြုကုသမှုစနစ်ကို အဓိက ထားပြီး  မိသားစုဝင်များကိုပါ  လေ့ကျင့် သင်ကြားပေးနေပါတယ်။  UK  National Health Service  အမျိုးသားကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုစနစ်မှတစ်ဆင့်   Dementia ကို စောစီးစွာသိရှိရေးနဲ့ Dementia များနဲ့ မစိမ်းတဲ့ လူထုစနစ်  dementia-friendly community ကို အားပေးလုပ်ဆောင်နေ ကြပါတယ်။

ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေး အဖွဲ့ကြီး   (World Health Organization)က Dementia ကို    ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေး ဦးစားပေးရောဂါတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ် ထားပြီး နိုင်ငံများအား National Demen-tia Plan    အမျိုးသားအဆင့်စီမံကိန်းများ ချမှတ်ဖို့ အကြံပြုထားပါတယ်။ 

ကာကွယ်မှုအနေနဲ့ လုံးဝမကာကွယ်နိုင်တာမဟုတ်ဘဲ  သွေးတိုး၊ ဆီးချိုထိန်းချုပ်တာ၊ လေ့ကျင့်ခန်းပုံမှန်လုပ်တာ၊ စိတ်ဖိစီးမှုလျှော့ချတာ၊ လူမှုဆက်ဆံရေး  တက်ကြွစွာပါဝင်တာ၊ ပညာရေးနဲ့သင်ယူမှုဆက်လက်ပြုလုပ်တာ    စတာတွေကို   လုပ်ဆောင်ခြင်းနဲ့ ကာကွယ်နိုင်ပါတယ်။

နိုင်ငံတကာသုတေသနများအရ De-mentia ဖြစ်နိုင်ခြေရဲ့ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ကိုလျှော့ချနိုင်တယ်ဆိုပြီး  ရှာဖွေတွေ့ရှိ ထားကြပါတယ်။

မျက်နှာလွှဲမရတဲ့ စိန်ခေါ်မှုတစ်ခု

အသက်ကြီးသူအရေအတွက် တိုးလာ တာတွေ၊ စစ်ဆေးမှုအခွင့်အလမ်းနည်းပါး တာတွေ၊ Dementia ကို အိုမင်းခြင်းအဖြစ် သာမြင်နေတာ  စတဲ့အချက်တွေကြောင့်     နောင်နှစ်များမှာ   လူမှုရေးနဲ့ကျန်းမာရေး စနစ်အပေါ်  ဖိအားကြီးမားလာနိုင်ကြောင်းနဲ့   စိန်ခေါ်မှုတစ်ခုဖြစ်လာနိုင်ကြောင်းလည်း  သုတေသီများက အကဲခတ်ထားကြပါတယ်။

Dementia   ဆိုတာ လူတစ်ဦးရဲ့ မှတ်ဉာဏ်ပျောက်ဆုံးမှု တစ်ခုတည်းသာ မဟုတ်ဘဲ မိသားစုတစ်စုရဲ့ မျှော်လင့်ချက်တွေ၊ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းရဲ့ အင်အားတွေ ကိုပါ ထိခိုက်စေနိုင်တဲ့ရောဂါဖြစ်ပါတယ်။ နားလည်မှု၊    စောစီးစွာစစ်ဆေးမှု၊    လူမှုထောက်ပံ့မှု စတာတွေနဲ့ Dementia ကို အနာဂတ်မှာ ကြောက်စရာကောင်းတဲ့    ရောဂါအဖြစ် မမြင်ရအောင်၊ မဖြစ်ရအောင် အခုကတည်းက ဝိုင်းဝန်းပြင်ဆင်ကြရမှာ ဖြစ်ပါကြောင်း  ရေးသား တင်ပြလိုက်ရပါတယ်။

MWD