ဟောမုဇ်ကို အခြေတည်သော အမေရိကန် အီရန် ပဋိပက္ခ အလားအလာ

အမေရိကန်နှင့် အီရန်တို့ကြား ဆယ်စုနှစ်များစွာ ကြာရှည်လာသော ရန်လိုမှုများမှာ ၂၀၂၆ ခု နှစ်အစောပိုင်းတွင် စစ်ပွဲအဖြစ် လုံးဝကူးပြောင်းသွားခဲ့ပြီးဖြစ်ရာ ယင်းသည် ကမ္ဘာ့ရေနံ ထောက်ပံ့ရေး၊ ကမ္ဘာ့ငွေကြေးစနစ်နှင့် အရှေ့ အလယ်ပိုင်း၏ ပထဝီနိုင်ငံရေးပုံစံကိုပင် ပြောင်းလဲပစ်နိုင်သည့် အလားအလာရှိနေပါသည်။ ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြားတွင် ရေနံတင်သင်္ဘောများ ဖြတ်သန်းခွင့်ကို အီရန်က တားဆီးထားပြီး အမေရိကန်က ၎င်း ရေလက်ကြားအား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန် အတင်းအကျပ် ခြိမ်းခြောက်နေသဖြင့် အဆိုပါပဋိပက္ခသည် သာမန် စစ်ပွဲ၏ နယ်နိမိတ်များကို ကျော်လွန်ကာ စီးပွားရေးလက်နက်များ၊ ဒစ်ဂျစ်တယ်စစ်ပွဲများ နှင့် အင်အားမညီသည့် နည်းဗျူဟာများ ရောနှောနေသော ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်မှုတစ်ရပ် ဖြစ်လာပါသည်။

သံတမန်ရေးလမ်းကြောင်းမှ စစ်ပွဲသို့

အဆိုပါပဋိပက္ခ၏ အရင်းခံအကြောင်းအရင်းမှာ ၂၀၁၅ ခုနှစ် အီရန်နျူကလီးယား ဘုံဘောင် လုပ်ဆောင်မှု အစီအစဉ် (JCPOA) ကို ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်သမ္မတ Donald Trump က စွန့်ခွာခဲ့ခြင်းက စတင်သည်ဟု ဆိုရပါမည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ အီရန်အပေါ် အမြင့်ဆုံးဖိအားပေးခြင်းမူဝါဒဖြင့် အရေးယူမှုများ ပြန်လည်ချမှတ်ခဲ့ပြီး အီရန်ဘက်ကလည်း ယူရေနီယမ် ထပ်တိုးသန့်စင်မှုအဆင့်များကို ကျော်လွန်ကာ နျူကလီးယားကတိကဝတ် များမှ နုတ်ထွက်ခဲ့ပါသည်။

၂၀၂၅ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်အစောပိုင်းတွင် အီရန်နှင့် အမေရိကန်တို့သည် ဂျီနီဗာ၌ တိုက်ရိုက် နျူကလီးယားဆွေးနွေးပွဲများ အကြိမ်ကြိမ် ပြုလုပ်ခဲ့ပါသည်။ အမေရိကန် စေ့စပ်ညှိနှိုင်းရေးအဖွဲ့သည် Fordow၊ Natanz နှင့် Isfahan ရှိ အီရန်၏ အဓိကနျူကလီးယား စက်ရုံကြီးသုံးရုံလုံးကို ဖျက်သိမ်းရန်၊ ကြွယ်ဝပြီးသား ယူရေနီယမ်များကို လက်နက်ချရန်နှင့် မည်သည့်သဘောတူညီချက်မဆို ၂၀၁၅ ခုနှစ် JCPOA ၏ အဆင့်လိုက် ကုန်ဆုံးမည့် သဘောတူညီချက်မျိုးမဟုတ်ဘဲ အမြဲတမ်းဖြစ်ရမည်ဟု တောင်းဆိုခဲ့ပါသည်။ အီရန်ဘက် ကမူ အဆင့်လိုက်သက်သာခွင့်များနှင့် နျူကလီးယားစွမ်းရည် အနည်းငယ်ကို ထိန်းသိမ်းခွင့်ပြုရန် တောင်းဆိုခဲ့ပါသည်။ သို့ရာတွင် နှစ်ဖက်စလုံး၏ ရပ်တည်ချက်များမှာ အလွန်ကွာဟနေပြီး ညှိနှိုင်းမှုများမှာ  မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။

အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် အလီခါမေနီ က "အမေရိကန်၏ အဓိပ္ပာယ်မဲ့ စကားများအတွက် မိမိ တို့၏အဖြေမှာ ရှင်းလင်းနေပြီ" ဟု ပြောကြားကာ နျူကလီးယား ထပ်တိုးသန့်စင်မှုအခွင့်အရေးကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းသွားမည်ဟု ကြေညာခဲ့ပါသည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် JCPOA ၏ အဓိက ကန့်သတ်ချက်များ ကုန်ဆုံးသွားပြီးနောက် အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်သည် နိုင်ငံတကာစစ်ဆေးရေးအဖွဲ့များ၏ စောင့်ကြည့်ခြင်း ကိုပင် ရပ်တန့်စေခဲ့ပါသည်။

ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အကျပ်အတည်း

ပဋိပက္ခ၏ အချိုးအကွေ့အရှိဆုံးမှာ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားအပေါ် အီရန်၏ ထိန်းချုပ်မှုပင် ဖြစ်ပါသည်။ ကမ္ဘာ့ရေနံကုန်သွယ်မှု၏ ငါးပုံတစ်ပုံခန့်သည် အဆိုပါကျဉ်းမြောင်းသော ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းရပါသည်။ အီရန်၏ အစ္စလာမ္မစ်တော်လှန်ရေးအစောင့် တပ်(IRGC) ရေတပ်က ရေလက်ကြားကို လုံးဝပိတ်ဆို့ထားပြီး သင်္ဘောများအား ဖြတ်သန်း ခွင့်အတွက် အခကြေးငွေ ကောက်ခံရန် ဥပဒေမူကြမ်းတစ်ရပ်ကိုပင် ပြုစုနေပါသည်။ IRGC က "အထူးသဖြင့် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့အတွက် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားသည် ယခင်အခြေအနေသို့ ဘယ်တော့မှ ပြန်လည်ရောက်ရှိမည်မဟုတ်" ဟု ပြင်းပြင်းထန်ထန် ကြေညာထားပါသည်။

ထိုသို့သောပိတ်ဆို့မှုသည် ကမ္ဘာ့ရေနံစျေးနှုန်းများကို ပြီးခဲ့သည့်နှစ်များအတွင်း အမြင့်ဆုံးအဆင့်သို့ ရောက်ရှိစေခဲ့ပါသည်။ ရေနံပြတ်လပ်မှုသည် ဥရောပမှ အာရှအထိ စွမ်းအင်ခေါင်းပါးသောနိုင်ငံများကို ထိခိုက် နေသလို ကမ္ဘာ့ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းကိုလည်း မြင့်တက်နေလျက်ရှိပါသည်။ International Crisis Group  ၏ အီရန်စီမံကိန်းဒါရိုက်တာ Ali Vaez က "အမေရိကန်သည် အီရန်ကို အစုလိုက်အပြုံလိုက်ဖျက်ဆီးနိုင်သည့်လက်နက်မဖြစ်အောင် တားဆီးရန် ကြိုးပမ်းရာမှ အီရန်လက်ထဲသို့ အကြီးစားအနှောင့်အယှက်ပေးသည့် လက်နက် တစ်ခုကို လက်ဆင့်ကမ်းပေးလိုက်မိသည်" ဟု သုံးသပ်ပြခဲ့ပါသည်။

အဆိုပါရေလက်ကြားပိတ်ဆို့မှုသည် အမေရိကန်အတွက် ထူးခြားသော နိုင်ငံရေးအကျပ် အတည်းတစ်ရပ် လည်း ဖြစ်လာနေပါသည်။ ရေလက်ကြားကို ပြန်ဖွင့်ရန် ဒေါ်နယ်ထရမ့်အနေဖြင့် ရက်များ သတ်မှတ်ခြင်း၊ ခြိမ်းခြောက်ခြင်းနှင့် နောက်ဆုံးမိနစ်တွင် သတ်မှတ်ရက်ကို ရွှေ့ဆိုင်းခြင်းတို့ဖြင့် ဒိုင်လူကြီးတစ်ဦးကဲ့သို့ သရုပ်ဆောင်နေရသော်လည်း လက်တွေ့တွင် မြေပြင်စစ်ဆင်နွှဲရန် ဆန္ဒ မရှိတော့ပေ။ သို့သော် အီရန်ဘက်မှမူ သတ်မှတ်ရက်များကို လျစ်လျူရှုကာ တန်ပြန်ခြိမ်းခြောက်လျက်ရှိနေပါသည်။

စစ်ရေးတင်းမာမှုများ 

၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်တွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ ပူးတွဲ လေကြောင်းစစ်ဆင်ရေးဖြင့် စစ်ပွဲစတင်ခဲ့ပြီးနောက် အီရန်သည် ဒုံးကျည်များနှင့် မောင်းသူ မဲ့ ဒရုန်းများဖြင့် အစ္စရေး၊ ဂျော်ဒန်၊ အီရတ်နှင့် ပင်လယ်ကွေ့နိုင်ငံများရှိ အမေရိကန် စစ်အခြေစိုက်စခန်းများကို ပစ်မှတ်ထားတိုက်ခိုက်ခဲ့ပါသည်။

အဆိုပါစစ်ပွဲအတွင်း အထင်ရှားဆုံးသော ဖြစ်ရပ်မှာ အီရန်က အမေရိကန်၏ ခေတ်အမီ ဆုံး F-35 စစ် လေယာဉ်များကို ပစ်ချနိုင်ခဲ့ခြင်းပင်ဖြစ်ပါသည်။ အီရန်က အဆိုပါလေယာဉ်များကို ဒေသတွင်း အဆင့်မြင့် ကာကွယ်ရေး စနစ်ဖြင့် ပစ်ချခဲ့သည်ဟု ကြွားဝါပြောဆိုခဲ့ပြီး ယင်းသည် အမေရိကန်၏ လေကြောင်းလွှမ်းမိုးမှုကို စိန်ခေါ်သည့် သမိုင်းဝင်ဖြစ်ရပ် တစ်ခုဖြစ်လာပါသည်။

အခြားတစ်ဖက်တွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့သည် အီရန်၏ စွမ်းအင်အခြေခံ အဆောက်အအုံများ၊ ဓာတုဗေဒပစ္စည်းအဆောက်အအုံများနှင့် Bushehr နျူကလီးယား စက်ရုံတို့ကို ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ် ခဲ့ကြပါသည်။ စစ်ပွဲခြောက်ပတ်အတွင်း လူပေါင်း ၁,၃၄၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ပြီး စစ်ရာဇဝတ်မှုများအတွက် စိုးရိမ်မှု များလည်း ပေါ်ပေါက်လာနေပါသည်။ ထူးခြားချက်မှာ အီရန်သည် ဒေတာစင်တာများကိုပါ တိုက်ခိုက်ခြင်းဖြင့် ဒစ်ဂျစ်တယ်အခြေခံအဆောက်အအုံများကို ပစ်မှတ်ထားသည့် ပထမဆုံးပဋိပက္ခအဖြစ် သမိုင်းတွင် မှတ်တမ်းဝင် လောက်အောင် လုပ်ဆောင်ပြနေပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဒူဘိုင်းရှိ အမေရိကန်နည်းပညာကုမ္ပဏီ Oracle ၏ ရုံးချုပ်ကို မောင်းသူမဲ့ဒရုန်းဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းက သက်သေပြနေပါသည်။

အမေရိကန်၏ အမြင့်ဆုံးဖိအားနှင့် အီရန်၏ ခံနိုင်ရည်ဗျူဟာ

အမေရိကန်သည် စစ်ပွဲအတွင်းတွင်ပင် အီရန်အပေါ် စီးပွားရေးဖိအားများ တိုးမြှင့် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိပါသည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်း အမေရိကန်သည် အီရန်၏ shadow ရေယာဉ်စု၊ လက်နက်ဝယ်ယူရေး ကွန်ရက် များနှင့် ရေနံလုပ်ငန်းများကို ပစ်မှတ်ထား၍ ပုဂ္ဂိုလ်၊ ရေယာဉ်နှင့် လေယာဉ် ၈၇၅ ခုကျော်ကို အရေးယူ ပိတ်ဆို့ ခဲ့ပါသည်။ အဆိုပါ ပိတ်ဆို့မှုများကို ဂျီနီဗာစေ့စပ်ညှိနှိုင်းပွဲများ အကြို ရက်အနည်းငယ်အလိုတွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့ ပါသည်။ သို့သော် အီရန်ဘက်ကလည်း မိမိ၏စီးပွားရေးကို ကာကွယ်ရန်နှင့် အရေးယူမှုများကို ကျော်လွှားရန် ဗျူဟာများချမှတ်ထားပါသည်။ ထို့အပြင် အီရန်သည် ရေနံအစား ခရစ်ပတိုငွေကြေးများဖြင့် အရောင်းအဝယ်များ ပြုလုပ်ခြင်း၊ SWIFT မဟုတ်သော ငွေပေးချေမှုစနစ်များကို အသုံးပြုခြင်း စသည့် နည်းလမ်းများဖြင့် ပိတ်ဆို့မှုကို ကျော်လွှားနေပါသည်။

ပဋိပက္ခ၏ အနာဂတ် ဖြစ်နိုင်မှု အခြေအနေများ

အဆိုပါပဋိပက္ခ၏ အနာဂတ်အတွက် အဓိကအခြေအနေသုံးရပ်ကို ခန့်မှန်းနိုင်ပါသည်။

(၁)      သံတမန်ရေးဖြေရှင်းမှု- အလားအလာအားနည်း

ပါကစ္စတန်၊ တူရကီနှင့် အီဂျစ်တို့သည် အပစ်ရပ်ရေးအတွက် ကြားခံဖျန်ဖြေရန် ကြိုးစားနေသော်လည်း အီရန်သည် အမေရိကန်၏ ၄၈ နာရီအပစ်ရပ်အဆိုပြုချက်ကို ငြင်းပယ်ခဲ့ပြီး စစ်ရေးအရ ဆက်လက် တိုက်ခိုက်မှု များပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ၎င်း၏ ရပ်တည်ချက်ကို ဖော်ပြခဲ့ပါသည်။ နှစ်ဖက်စလုံး၏ ရပ်တည်ချက်များမှာ အလွန် ကွာဟနေပြီး သံတမန် ရေးအရ ဖြေရှင်းနိုင်ရန် အလားအလာမှာ အားနည်းနေဆဲဖြစ်ပါသည်။

(၂)      ကြာရှည်သော ပဋိပက္ခ- အများဆုံးဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အခြေအနေ

အမေရိကန်၏ ထောက်လှမ်းရေးအစီရင်ခံစာများအရ အီရန်သည် ၎င်း၏တစ်ခုတည်းသော အဓိက လက်နက် ဖြစ်သည့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားပိတ်ဆို့မှုကို မကြာမီတွင် လက်လွှတ်တော့မည် မဟုတ်ကြောင်း သုံးသပ်ထားပုံ ရပါသည်။ ဤသည်မှာ ရှည်ကြာသော စစ်ပွဲအတွက် အားကောင်းစေပြီး နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးအရ ကြီးမားသော ကုန်ကျစရိတ်များ သက်ရောက်လာမည်ဖြစ်ပါသည်။

(၃)      စစ်ပွဲကျယ်ပြန့်လာခြင်း- အဆိုးရွားဆုံးအခြေအနေ

အကယ်၍ သံတမန်ရေးကြိုးပမ်းမှုများ ပျက်ကွက်ပြီး နှစ်ဖက်စလုံးမှ စစ်ရေးအရ ထိုးနှက်မှုများ ပိုမို ကျယ်ပြန့်လာပါက ပဋိပက္ခသည် ဒေသတစ်ခုလုံးသို့ ပျံ့နှံ့သွားနိုင်ပါသည်။ အီရန်၏ အဆင့်မြင့် ကာကွယ်ရေး စနစ်နှင့် အမေရိကန်၏ အဆင့်မြင့်စစ်လက်နက်ပစ္စည်းများကြား ပြိုင်ဆိုင်မှုသည် စစ်ပွဲကို ပိုမိုပြင်းထန်လာနိုင်ပြီး အမေရိကန်၏ လေကြောင်း လွှမ်းမိုးမှုကိုပင် စိန်ခေါ်နိုင်သည့် အခြေအနေအထိ ရောက်ရှိလာနိုင်ပါသည်။

နိဂုံးချုပ်ဆိုရသော် အမေရိကန်နှင့် အီရန်တို့ကြား လက်ရှိပဋိပက္ခသည် ၂၁ ရာစု၏ ပထမဆုံးသော အဆင့်မြင့်နည်းပညာစီးပွားရေးစစ်ပွဲအဖြစ် သမိုင်းတွင် မှတ်တမ်းဝင် လိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ရပါသည်။ ဤသည်မှာ ရေလက်ကြားတစ်ခု၏ ပထဝီနိုင်ငံရေးအရ အရေးပါမှု၊ ဒစ်ဂျစ်တယ်ငွေကြေးစနစ်၏လွတ်လပ်မှုနှင့် ကမ္ဘာ့ စွမ်းအင်ထောက်ပံ့ရေး၏ အားနည်းချက်များကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖော်ထုတ်ပြသသော ပဋိပက္ခလည်း ဖြစ်နေ ပါသည်။ အဆိုပါ ပဋိပက္ခတွင် အနိုင်ရရှိသူဟူ၍ မရှိနိုင်ပါ။ ရှုံးနိမ့်သူများမှာ ရေနံဈေးနှုန်း မြင့်တက်မှုကြောင့် စီးပွားရေးအခက်အခဲများနှင့် ရင်ဆိုင်နေရသော ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများဖြစ်ပြီး အန္တရာယ်အရှိဆုံးမှာ အရပ်သား ပြည်သူ များသာ ဖြစ်ပါသည်။ ထောင်နှင့်ချီသော အသက် များ ဆုံးရှုံးနေရသလို  သန်းနှင့်ချီသော အိမ်ထောင်စုများသည် စစ်ဘေးဒုက္ခ၊ အငတ်ဘေးနှင့် စီးပွားရေးပြိုလဲမှုကို ရင်ဆိုင်နေရပါသည်။ အကယ်၍ နှစ်ဖက်စလုံးက ရေတိုနိုင်ငံရေး အကျိုးအမြတ်များကို ရှေ့တန်းတင် မည့်အစား လူသားချင်းစာနာမှုနှင့် ဒေသတွင်း တည်ငြိမ်ရေးကို ဦးစားပေး ပါက အဆိုပါပဋိပက္ခကို ရပ်တန့်ရန် အခွင့်အလမ်းများ ရှိနိုင်သေးပါသည်။ သို့သော် လက်ရှိအခြေအနေတွင် ထိုအခွင့်အလမ်းမှာ တစ်နေ့ထက်တစ်နေ့ မှေးမှိန်လာသည်ကို တွေ့မြင်နေရပါသည်။ 

photo: Al Jazeera