ကြွက်မှတစ်ဆင့် ကူးစက်တတ်သည့် ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ် (Hantavirus)ရောဂါ

      အာဂျင်တီးနားနိုင်ငံ အူဆွားရာ (Ushuaia) ဆိပ်ကမ်းမှ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ ရက်တွင် ထွက်ခွာခဲ့သည့် နယ်သာလန်နိုင်ငံအလံ လွှင့်ထူထားသော  အမ်ဗွီ ဟွန်ဒီယက်ဇ် (MV Hondius) အပျော်စီးသင်္ဘောခရီးစဉ်တွင် လိုက်ပါလာသည့်ခရီးသည်တချို့၌ ဖျားနာခြင်း၊ အသက်ရှူရခက်ခဲခြင်းနှင့်   အဆုတ်ရောင် လက္ခဏာများ  ပေါ်ပေါက်ခံစားရသည်ကို တွေ့ရှိခဲ့ရကြောင်းနှင့်  အဆိုပါရောဂါလက္ခဏာများသည် ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ် အဆုတ်ရောင်ရောဂါလက္ခဏာစု (Hantavirus Pulmonary Syndrome-HPS) နှင့် ဆင်တူသဖြင့်    ဓာတ်ခွဲစစ်ဆေးကြည့်ရာ  ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ပိုးကူးစက်ခံထားရသည်ကို တွေ့ရှိရကြောင်း ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏   ထုတ်ပြန်ချက်များအရ သိရသည်။ အဆိုပါသင်္ဘောပေါ်တွင် မေလ ၈ ရက် အထိ  ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါကူးစက်ဖြစ်ပွားသူ ရှစ်ဦးရှိခဲ့ပြီး  ၎င်းတို့အနက်  အသက် ၇၀  အရွယ် ဒတ်ခ်ျလူမျိုး အမျိုးသားတစ်ဦး၊ ၎င်း၏ဇနီးနှင့် ဂျာမန်လူမျိုး အမျိုးသမီးတစ်ဦး စုစုပေါင်းသုံးဦးသည် ရောဂါ ကြောင့်သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ 

ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ပိုးသည် ကြွက်မှတစ်ဆင့် လူတို့ ထံကူးစက်တတ်သောရောဂါပိုးဖြစ်ပြီး သာမန်အား ဖြင့် လူမှလူသို့ ကူးစက်လေ့မရှိသော်လည်း ယခုတွေ့ ရှိရသည့်   ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးသည် ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ပိုး၏  လူအချင်းချင်းကူးစက်နိုင်သည့် ရှားပါးမျိုးစိတ် Andes virus (ANDV) ဖြစ်ကြောင်းသိရှိရ၍ ကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရေးအဖွဲ့အပါအဝင် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး ပညာရှင်များက ရောဂါကူးစက်မှုများနှင့်ပတ်သက်၍ စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုလျက် ရှိသည်ကိုတွေ့ရှိရသည်။

သို့ဖြစ်၍ ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါနှင့် ပတ်သက်ပြီး    မိဘပြည်သူများ  သိရှိသတိပြုနိုင်ကြစေရန် အောက်ဖော်ပြပါမေးခွန်းနှင့်အဖြေများကို   တင်ပြလိုက်ရပါသည်။

မေး ။ ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါဆိုတာဘာလဲ။

ဖြေ  ။ ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါသည် ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါပိုးကြောင့် ဖြစ်ပွားပြီး အဆိုပါဗိုင်းရပ်စ်သည် ကြွက်များ (rodents)တွင် သဘာဝအလျောက်ရှိနေနိုင်ပြီး ကြွက်မှတစ်ဆင့် လူသို့ကူးစက်စေ၍ ပြင်းထန်သော အဆုတ်ရောင်ရောဂါ  သို့မဟုတ် ကျောက်ကပ်ပျက်စီးသည့်ရောဂါများ   ဖြစ်ပွားစေနိုင်သည်။ 

ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်သည် ပုံမှန်အားဖြင့် လူအချင်းချင်း ကူးစက်လေ့မရှိဘဲ  ၎င်း၏ရှားပါးမျိုးစိတ်  Andes virus (ANDV) အနေဖြင့် လူအချင်းချင်း ကူးစက်နိုင်သည်ကိုတွေ့ရှိရသည်။ 

မေး ။ ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်သည်   လူကို ဘယ်လိုကူးစက်နိုင်သလဲ။

ဖြေ  ။ ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါပိုးရှိသော ကြွက်များ၏  မစင်၊  ဆီး  သို့မဟုတ်  တံတွေးများ ကပ်ငြိနေသည့် အစက်အမှုန်များကို ရှူရှိုက်မိခြင်းနှင့် ထိတွေ့မိခြင်း၊ ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးပါရှိသည့် မသန့်ရှင်းသောအစား အစာများကို စားသောက်မိခြင်း၊ ရောဂါပိုးကူးစက်ခံရသူနှင့် အလွန်နီးကပ်ပြီး အချိန်ကြာမြင့်စွာထိတွေ့မှုရှိခြင်းနှင့်   ရောဂါပိုးရှိသောအရာဝတ္ထုများကို ကိုင် တွယ်ပြီး ပါးစပ် သို့မဟုတ် နှာခေါင်းကို ကိုင်တွယ် မိခြင်းတို့မှတစ်ဆင့် ကူးစက်နိုင်သည်။

ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်သည် ပုံမှန်အားဖြင့် လူအချင်းချင်း ကူးစက်လေ့မရှိသော်လည်း ယခု အမ်ဗွီဟွန်ဒီ ယက်ဇ် (MV Hondius) အပျော်စီးသင်္ဘောပေါ်တွင် တွေ့ရှိရသည့် Andes virus (ANDV) မျိုးစိတ်သည်လူအချင်းချင်း ကူးစက်နိုင်သည့် ရှားပါးမျိုးစိတ်ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ အဆိုပါ Andes virus (ANDV) မျိုးစိတ်သည် တောင်အမေရိကတွင် အဓိကတွေ့ရသောမျိုးကွဲဖြစ်ပြီး လူတစ်ဦးမှတစ်ဦးသို့ ကူးစက် သည့်ဖြစ်စဉ် အနည်းငယ်ရှိခဲ့ဖူးသည်။ သို့ရာတွင် လူအချင်းချင်း ကူးစက်မှုဖြစ်ပွားရန်အတွက်   ရောဂါ လက္ခဏာပြနေသော လူနာနှင့်     အချိန်ကြာမြင့်စွာ အနီးကပ် ထိတွေ့မှုရှိရန် လိုအပ်ကြောင်း သိရသည်။

မေး ။ ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ကူးစက်ခံရပါက မည်သည့် ရောဂါလက္ခဏာများကို ခံစားရပါသလဲ။

ဖြေ  ။ ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်နှင့်ထိတွေ့ပြီးနောက် ရောဂါ ပျိုးရက်အနေဖြင့် အများအားဖြင့် ရက်သတ္တပတ်မှ ခြောက်ပတ်အတွင်းတွင် ရောဂါလက္ခဏာများ စတင်ပေါ်ပေါက် လာတတ်သည်။ အစောပိုင်း လက္ခဏာများအနေဖြင့်   တုပ်ကွေး ရောဂါလက္ခဏာများကဲ့သို့ ဖျားခြင်း၊ မောပန်းနွမ်း နယ်ခြင်း၊ ကြွက်သားများ ပြင်းထန်စွာ ကိုက်ခဲခြင်း၊ ခေါင်းကိုက်ခြင်း၊ မူးဝေခြင်း၊ ချမ်းတုန်ခြင်း၊ ပျို့အန် ခြင်း၊ ဝမ်းလျှောခြင်း သို့မဟုတ် ဗိုက်နာခြင်း စသည့် အစာအိမ်နှင့် အူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။

ယင်းနောက် ဆက်လက်၍ လေးရက်မှ ၁၀ ရက်ခန့် အကြာတွင် ရောဂါလက္ခဏာများ လျင်မြန်စွာဆိုးရွား လာတတ်ပြီး   အဆုတ်ရောင်ရောဂါလက္ခဏာများ နှင့် ပြင်းထန်အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာရောဂါ လက္ခဏာများဖြစ်သည့် ချောင်းဆိုးခြင်း၊ အသက်ရှူရ ခက်ခဲလာခြင်းနှင့် အဆုတ်ရောင်၍ ရင်ဘတ်အောင့် ခြင်းတို့ ဖြစ်ပွားလာနိုင်သည်။ ထို့ပြင် ကျောက်ကပ် ထိခိုက်ခြင်းနှင့် သွေးလန့်ခြင်းလက္ခဏာများဖြစ်သည့် သွေးပေါင်ကျခြင်း၊ သွေးယိုစိမ့်ခြင်း၊ သွေးလန့်ခြင်း၊ ဆီးနည်းခြင်း၊ ‌  ကျောက်ကပ်အလုပ်မလုပ်တော့၍ ဆီးမထွက်တော့ခြင်း      စသည့်ပြင်းထန်ရောဂါ လက္ခဏာများကို ခံစားရနိုင်ပြီး ရောဂါပြင်းထန်စွာခံစားရပါက ရောဂါကြောင့်သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ ၃၀ မှ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိရှိနိုင်သည်။

မေး ။ ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ကူးစက်ခံရပါက   ကုသ ပျောက်ကင်းနိုင်ပါသလား။

ဖြေ  ။  လက်ရှိအချိန်ထိ  ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါ အတွက် ခွင့်ပြုထားသော သီးသန့်ကုသဆေး၊ ကာ ကွယ်ဆေး သို့မဟုတ် ဗိုင်းရပ်စ်သတ်ဆေး (antiviral) မရှိသေးသော်လည်း စောစီးစွာ အချိန်မီကုသမှုခံယူ ခြင်းဖြင့် ရောဂါပြင်းထန်စွာခံစားရမှုနှင့် သေဆုံးမှုတို့ ကို လျှော့ချပေးနိုင်သည်။

မေး ။ ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ကူးစက်မှုကို    ဘယ်လို ကာကွယ်နိုင်မလဲ။

ဖြေ ။ ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ကို ကာကွယ်ရန် အကောင်းဆုံးနည်းလမ်းမှာ ကြွက်များ၊ ၎င်းတို့၏ အညစ်အကြေး များနှင့်ထိတွေ့မှုကို   အတတ်နိုင်ဆုံးရှောင်ရှားရန် ဖြစ်သည်။ မိမိနေထိုင်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ကြွက်များနေထိုင်ခြင်း၊ ပေါက်ပွားခြင်းမပြုနိုင်ရန်နှင့် မိမိ နေထိုင်ရာအိမ်အတွင်း  ကြွက်များ မဝင်ရောက်နိုင်ရန်   အဓိကအလေးထား ဆောင်ရွက်ရမည်ဖြစ်ပြီး အောက်ဖော်ပြပါအချက်တို့ကို သတိပြုဆောင်ရွက်ရမည်ဖြစ်ပါသည် –

(က)ပတ်ဝန်းကျင်သန့်ရှင်းရေးသတိပြုဆောင်ရွက် ပါ –   အမှိုက်များကို စနစ်တကျစွန့်ပစ်ပါ။   အစားအစာအကြွင်းအကျန်များကို စနစ်တကျစွန့်ပစ်ခြင်း၊   သန့်ရှင်းစွာနေထိုင်ခြင်းတို့ဖြင့် အိမ်နှင့်ပတ်ဝန်းကျင်ကို သန့်ရှင်းစွာထားပါ။  အစားအစာနှင့် ရေများကို လုံခြုံစွာဖုံးအုပ်ထားပါ။

(ခ) ကြွက်ဝင်ပေါက်များကို ပိတ်ဆို့ထားပါ –  အိမ်၊  ကားဂိုဒေါင်၊ စပါးကျီနှင့် သိုလှောင်ရုံများ သို့မဟုတ် လုပ်ငန်းခွင်နေရာများသို့  ကြွက်များဝင်ရောက်နိုင်သည့်အပေါက်များကို လုံခြုံအောင်ပိတ်ဆို့ ထားပါ။

(ဂ) လုံခြုံစွာ သန့်ရှင်းရေးဆောင်ရွက်ပါ –  ကြွက်ချေး၊ ဆီး စသည့်ကြွက်၏အညစ်အကြေးများ သို့မဟုတ် ကြွက်သိုက်များကို ရှင်းလင်းခြင်းနှင့် တံမြက်စည်းလှည်းခြင်းတို့ ပြုလုပ်ရာတွင် ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးများကို လေထဲသို့ လွင့်ပျံမသွားစေရန်   စိုစွတ်စေသည့် နည်းလမ်းဖြင့် ဆောင်ရွက်ရမည်။ အညစ်အကြေးများရှိသည့် နေရာကို    ပိုးသတ်ဆေး (ဥပမာ - ကလိုရင်းအရည်/ချွတ်ဆေးရည်နှင့် ရေရောစပ်ထားသောအရည်)  သို့မဟုတ်  အရက်ပြန်ဖြင့် သေချာစွာ   စိုရွှဲနေအောင်ဖျန်းပြီးမှ  သတိပြု၍ သုတ်သင်ဖယ်ရှားပါ။ ကြွက်များရှိနေနိုင်သည့် နေရာများကို သန့်ရှင်းရေးလုပ်ရာတွင် ရော်ဘာလက်အိတ်များနှင့်   မျက်နှာနှင့်   အံဝင်ခွင်ကျဖြစ်သော ပါးစပ်နှင့်နှာခေါင်းစည်း (ဥပမာ-N95 Mask) ကို စနစ်တကျတပ်ဆင်ပါ၊ သန့်ရှင်းရေးလုပ်ပြီးတိုင်း လက်ကို  ဆပ်ပြာနှင့်ရေ သို့မဟုတ် ရေမလိုလက်သန့်စင်ဆေးရည်    အသုံးပြု၍ စင်ကြယ်စွာ စနစ်တကျဆေးကြောပါ။

မေး ။ မြန်မာနိုင်ငံတွင်  ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေနဲ့ပတ်သက်ပြီး စိုးရိမ်စရာရှိသလား။

ဖြေ ။ ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်သည်  ကိုဗစ်-၁၉ ရောဂါ နှင့်မတူဘဲ လူမှလူသို့ တိုက်ရိုက်အလွယ်တကူမကူး စက်နိုင်ခြင်း၊ အချိန်ကြာကြာ နီးကပ်စွာထိတွေ့မှု ရှိမှသာ ကူးစက်နိုင်ကြောင်း အထောက်အထားများရှိခြင်းတို့ကြောင့် ကိုဗစ်-၁၉ ရောဂါကဲ့သို့ ပြည်သူ လူထုအတွင်း ဆက်လက်ကူးစက်ပျံ့နှံ့နိုင်ခြေ နည်းပါး ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။

ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ကူးစက်မှု နှင့်   ရောဂါဖြစ်ပွားမှုနှုန်းနည်းပါးပြီး   ၂၀၂၅ ခုနှစ် အတွင်း အမေရိကတိုက်ရှိ နိုင်ငံရှစ်နိုင်ငံ စုစုပေါင်း တွင် လူနာ ၂၂၉ ဦးနှင့် သေဆုံးသူ ၅၉ ဦးရှိခဲ့ကြောင်း သိရပြီး အရှေ့အာရှဒေသတွင်မူ လွန်ခဲ့သည့်နှစ်များ အတွင်း ရောဂါဖြစ်ပွားမှုနှုန်း လျော့ကျလာခဲ့ကြောင်း သိရသည်။

ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏ထုတ်ပြန်ချက်များအရလက်ရှိအချိန်အထိ ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါသည် မြန်မာနိုင်ငံအပါအဝင် ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများတွင် လူတစ်ဦး မှတစ်ဦးသို့    ကူးစက်နိုင်ခြေနည်းပါးသည့်အဆင့် (low risk) အဖြစ်သာ သတ်မှတ်ထားသည်။ 

ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာနအနေဖြင့်   ဟန်တာ ဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါ   စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုရေးလုပ်ငန်းများနှင့် အသိပညာပေး လုပ်ငန်းများကို အထူးအလေးထား ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေး အဖွဲ့နှင့်ချိတ်ဆက်၍   လတ်တလောရောဂါကူးစက် ဖြစ်ပွားမှုအခြေအနေများကို  စောင့်ကြည့်လျက်ရှိပြီး  နိုင်ငံဖြတ်ကျော်ဝင်၊  ထွက်ပေါက်များဖြစ်သော လေဆိပ်၊ ဆိပ်ကမ်းနှင့် နယ်စပ်ဂိတ်များတွင် ရောဂါ စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုခြင်းနှင့် ကာကွယ်ထိန်းချုပ်ရေးဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းများကို စဉ်ဆက်မပြတ်ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။

နိုင်ငံတကာသင်္ဘောများ  ဝင်/ထွက်မှုရှိသော ရန်ကုန်ဆိပ်ကမ်းတွင် ပြည်ပပင်လယ်ကူးသင်္ဘောများကို  ကူးစက်ရောဂါ  စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုခြင်း၊ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏ အသိအမှတ်ပြု   ပင်လယ်ကူးသင်္ဘောများ ကူးစက်ရောဂါကင်းရှင်း ကြောင်းနှင့် သန့်ရှင်းမှုရှိကြောင်း စစ်ဆေးခြင်း လက်မှတ်ထုတ်ပေးခြင်းများကို ပုံမှန်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပါသည်။

လတ်တလောအနေဖြင့် နိုင်ငံတကာအပျော်စီး သင်္ဘောပေါ်တွင် ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါ ကူးစက်ဖြစ်ပွားမှု‌နှင့် ပတ်သက်၍  မြန်မာနိုင်ငံသို့   ဝင်ရောက်ကူးစက်မှု မရှိစေရေးအတွက် တိုင်းဒေသကြီး/ ပြည်နယ် ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး ဦးစီးဌာနများ၊ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်နှင့် ဆိပ်ကမ်းများတွင် ရောဂါစောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုခြင်းကို တိုးမြှင့်ဆောင်ရွက်ခြင်း၊ အထူးသဖြင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်များတွင် ကိုယ်အပူချိန်နှင့် ကူးစက်ရောဂါလက္ခဏာစောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုခြင်း၊ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဆိပ်ကမ်းများတွင် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့မှ    ထုတ်ပြန်ချက်နှင့်အညီ ရောဂါရှာဖွေစစ်ဆေးခြင်း၊    စုံစမ်းစစ်ဆေးခြင်း၊ သတင်းပို့ခြင်း၊  ကုသမှုပေးခြင်း၊   ကူးစက်ရောဂါကာကွယ် ထိန်းချုပ်ခြင်းနှင့် သင်္ဘောပေါ်တွင် ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး စီမံခန့်ခွဲခြင်း လုပ်ငန်းများကို သင်္ဘောလုပ်ငန်း ဆောင်ရွက်သူများနှင့် နီးကပ်စွာပူးပေါင်း၍ ဆောင်ရွက်ရမည့် လုပ်ငန်းများ အားဖြည့်ဆောင်ရွက်လျက်ရှိပါသည်။

ရောဂါသံသယရှိသူများ ပေါ်ပေါက်လာပါကလည်း ဆေးကုသရေး လုပ်ငန်းများကို အချိန်နှင့်တစ်ပြေးညီဆောင်ရွက်နိုင်ရန် ပြည်သူ့ဆေးရုံများတွင် ကြိုတင် ပြင်ဆင်ခြင်း လုပ်ငန်းများကို ဆောင်ရွက်ထားရှိပြီး ဖြစ်သည်။  သို့ဖြစ်၍ လက်ရှိအချိန်တွင် ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါဖြစ်ပွားမှုနှင့် ပတ်သက်၍ မိဘပြည်သူများအနေဖြင့် ကြွက်မှတစ်ဆင့် ကူးစက်တတ်သောရောဂါများကို    ကာကွယ်နိုင်ရန်အတွက် ပတ်ဝန်း ကျင်သန့်ရှင်းရေး လုပ်ငန်းများနှင့် ကြွက်နှိမ်နင်းရေး လုပ်ငန်းများကို အလေးထား ဆောင်ရွက်ရန်လိုအပ်ပြီး ဟန်တာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါ ကူးစက်ဖြစ်ပွားမှုများနှင့် ပတ်သက်၍ အထူးစိုးရိမ်ကြောင့်ကြရန် မလိုအပ် ကြောင်း တင်ပြလိုက်ရပါသည်။

MWD